Stress & Chronic Pain
Pain management specialist Dr. Manjiri Ranade for chronic pain treatment “ताण आणि वेदनांचे दुष्टचक्र.” “ताण आणि दीर्घकालीन वेदना यांचा एकमेकांशी घनिष्ठ संबंध आहे.” अनेक लोकांना असा अनुभव येतो की ताणतणाव वाढला की शरीरातील वेदनाही वाढतात. तसेच, दीर्घकाळ ताणाखाली राहणाऱ्या काही व्यक्तींना कोणतीही मोठी दुखापत किंवा आजार नसतानाही अंगदुखी, पाठदुखी किंवा इतर वेदना जाणवू लागतात. याचे कारण म्हणजे ताण आणि दीर्घकालीन वेदना यांचा एकमेकांशी अतिशय जवळचा संबंध आहे. हा संबंध समजून घेतल्यास वेदना नियंत्रणात ठेवणे अधिक सोपे होते. दीर्घकालीन वेदना म्हणजे काय? तीन महिन्यांपेक्षा जास्त काळ टिकणाऱ्या किंवा मूळ दुखापत किंवा आजार बरा झाल्यानंतरही कायम राहणाऱ्या वेदनांना दीर्घकालीन (क्रॉनिक) वेदना म्हणतात. यामध्ये खालील वेदनांचा समावेश होतो: पाठदुखी मानदुखी गुडघेदुखी किंवा सांधेदुखी डोकेदुखी किंवा मायग्रेन मज्जातंतूंच्या (नसांच्या) वेदना फायब्रोमायल्जिया अशा वेदनांमध्ये शरीरातील मज्जासंस्था (नर्व्हस सिस्टीम) अधिक संवेदनशील बनते. त्यामुळे शरीरात मोठी इजा नसतानाही मेंदूला वेदनांचे संदेश सतत मिळत राहतात. ताण (स्ट्रेस) म्हणजे काय? ताण म्हणजे शरीराची एखाद्या कठीण परिस्थितीला दिलेली नैसर्गिक प्रतिक्रिया. थोड्या वेळाचा ताण काही वेळा उपयोगी असतो. तो आपल्याला सावध आणि कार्यक्षम ठेवतो. परंतु ताण अनेक आठवडे किंवा महिने सतत राहिला, तर त्याचा शरीर आणि मनावर वाईट परिणाम होतो. ताण येण्याची काही सामान्य कारणे: कामाचा ताण आर्थिक अडचणी कौटुंबिक समस्या आजारी व्यक्तीची काळजी घेणे झोपेचा अभाव दीर्घकालीन आजार चिंता किंवा नैराश्य ताणामुळे वेदना का वाढतात? १. स्नायू सतत ताणले जातात ताण आल्यावर शरीरातील स्नायू नकळत ताठर होतात. हा ताण सतत राहिल्यास मान, खांदे, पाठ आणि जबड्यात वेदना निर्माण होऊ शकतात. २. वेदना अधिक तीव्र जाणवतात ताणाच्या वेळी शरीरात कॉर्टिसोल आणि अॅड्रेनालिन हे संप्रेरक (हॉर्मोन्स) वाढतात. दीर्घकाळ असे होत राहिल्यास मज्जासंस्था अधिक संवेदनशील बनते आणि अगदी किरकोळ त्रासही जास्त वेदनादायक वाटू लागतो. ३. झोपेवर परिणाम होतो ताणामुळे झोप नीट लागत नाही. झोप कमी झाल्याने शरीराला विश्रांती मिळत नाही आणि वेदना आणखी वाढतात. ४. हालचाल कमी होते वेदना आणि ताणामुळे अनेक जण चालणे, व्यायाम किंवा दैनंदिन हालचाली टाळतात. त्यामुळे स्नायू कमकुवत होतात आणि वेदना आणखी वाढतात. ५. मानसिक आरोग्यावर परिणाम सततच्या वेदनांमुळे चिंता, चिडचिड, नैराश्य आणि निराशा वाढू शकते. या भावना, वेदना अधिक तीव्र वाटण्यास कारणीभूत ठरतात. अनेक वेळा खालीलप्रमाणे दुष्टचक्र तयार होते: वेदना → ताण → झोप कमी होणे → स्नायूंमध्ये ताण → वेदना वाढणे → आणखी ताण हे चक्र जितक्या लवकर तोडले जाईल तितके उपचार अधिक प्रभावी ठरतात. ताणामुळे वेदना वाढत असल्याची लक्षणे तणावाच्या काळात वेदना वाढणे मान किंवा खांदे सतत आखडलेले वाटणे वारंवार डोकेदुखी होणे झोप नीट न लागणे थकवा जाणवणे चिडचिड किंवा चिंता वाढणे सुट्टीत किंवा आनंदी वातावरणात वेदना कमी जाणवणे ताण आणि दीर्घकालीन वेदनांवर उपचार १. नियमित व्यायाम दररोज चालणे, पोहणे, सायकल चालवणे, स्ट्रेचिंग, योगासने आणि फिजिओथेरपिस्टच्या मार्गदर्शनाखाली केलेले व्यायाम स्नायू मजबूत करतात आणि वेदना कमी करण्यास मदत करतात. २. ताण कमी करण्याच्या पद्धती दररोज १०–२० मिनिटे खालील गोष्टींचा सराव करा. दीर्घ श्वसन (Deep Breathing) ध्यान (Meditation) माइंडफुलनेस स्नायू शिथिल करण्याचे व्यायाम शांत संगीत ऐकणे ३. चांगली झोप रोज ठराविक वेळी झोपा आणि उठा. झोपण्यापूर्वी मोबाईल आणि टीव्हीचा वापर कमी करा. संध्याकाळनंतर चहा-कॉफी कमी घ्या. शांत, अंधारी आणि आरामदायी खोलीत झोपा. ४. आरोग्यदायी जीवनशैली संतुलित आहार घ्या, पुरेसे पाणी प्या, योग्य वजन राखा, धूम्रपान टाळा आणि मद्यपान कमी करा. ५. समुपदेशन (कौन्सेलिंग) समुपदेशन म्हणजे वेदना मनात आहेत असा अर्थ नाही. उलट, ताण कमी करणे, वेदनांशी सकारात्मक पद्धतीने सामना करणे आणि जीवनाची गुणवत्ता सुधारणे यासाठी ते खूप उपयुक्त ठरते. कॉग्निटिव्ह बिहेव्हियरल थेरपी (CBT) ही अशा उपचारांपैकी एक प्रभावी पद्धत आहे. ६. औषधोपचार वेदनांचे कारण लक्षात घेऊन डॉक्टर वेदनाशामक औषधे, दाह कमी करणारी औषधे किंवा नसांच्या वेदनांसाठी विशेष औषधे देऊ शकतात. डॉक्टरांच्या सल्ल्याशिवाय दीर्घकाळ वेदनाशामक औषधे घेऊ नयेत. ७. इंटरव्हेन्शनल पेन मॅनेजमेंट औषधे, व्यायाम आणि फिजिओथेरपी करूनही वेदना कमी होत नसल्यास वेदना तज्ज्ञ काही विशेष उपचार सुचवू शकतात. यामध्ये: नर्व्ह ब्लॉक (Nerve Block MIPSI) रेडिओफ्रिक्वेन्सी उपचार (Radiofrequency MIPSI) एपिड्युरल MIPSI इमेज-गाईडेड वेदना कमी करणाऱ्या इतर MIPSI या उपचारांमुळे वेदना कमी होतात, हालचाल सुधारते आणि रुग्णाला नियमित व्यायाम करण्यास मदत होते. डॉक्टरांचा सल्ला कधी घ्यावा? खालील परिस्थितीत डॉक्टरांचा सल्ला अवश्य घ्या: वेदना तीन महिन्यांपेक्षा जास्त काळ टिकत असल्यास वेदनांमुळे झोप, काम किंवा दैनंदिन जीवन प्रभावित होत असल्यास चिंता किंवा नैराश्य खूप वाढल्यास हात-पायात कमजोरी किंवा मुंग्या येत असल्यास लघवी किंवा शौचावर नियंत्रण कमी झाल्यास अचानक खूप तीव्र वेदना सुरू झाल्यास लक्षात ठेवा ताण आणि दीर्घकालीन वेदना यांचा एकमेकांशी घनिष्ठ संबंध आहे. ताणामुळे वेदना वाढतात आणि सततच्या वेदनांमुळे ताणही वाढतो. मात्र योग्य उपचार, नियमित व्यायाम, पुरेशी झोप, ताण कमी करण्याच्या सवयी, समुपदेशन आणि आवश्यकतेनुसार वेदना तज्ज्ञांचा सल्ला घेतल्यास हे दुष्टचक्र तोडता येते. योग्य वेळी उपचार सुरू केल्यास वेदना कमी होऊन जीवन अधिक आनंदी आणि सक्रिय बनू शकते.






